سەرەتای سەرهەڵدانی بیری ئایینی لە كوردستان لە چاخەكانى پێش مێژوودا

Main Article Content

دڵگه‌ش ابراهیم حمه‌شیرین

Keywords

Abstract

پوختە


        ئامانجى سەرەكى ئەم توێژينەوەيە, خوێندنەوەيەكى شيكارىيە لەسەر سەرەتاى سەرهەڵدانى بيرى ئايينى لە كوردستان لە چاخەكانى پێش مێژوو, هەروەها خستنە رووى بەڵگە شوێنەواريەكان. هەوڵمان داوە تايبەتمەندى يە كۆمەڵايەتى فەرهەنگى و ئابووريەكان لە رێگاى شيكارى بەڵگە شوێنەواريەكان, لە ئەنجامى كنەو پشكنينى شوێنەوارناسان, بەدەست هێنانى بەڵگەى ئايينى  لە ئەشكەوتى شانەدەرو زاوى چەمى و چەرمۆ و گلێنەكانى سەردەمى سامەراو وێنەى سەر بەرد بناسێنين و خوێندنەوەيەكى زانستيانە بۆ دەركەوتن و پەرەسەندنى بيرى ئايينى بكەين لە كوردستان.


   ئایین لە كوردستان دا خاوەن تەمەنێكی درێژو هەمەجۆری ئایینی یە. خاكى كوردستان بە درێژايى مێژوو فرە ئايين بووە مرۆڤی كۆنی سەرەتایی, لە هؤكارى روودانى رووداوەكان, بێ ئاگابوون. هۆی روودانی رووداوەكانیان نەدەزانی و پەییان پێ‌ نەدەبردن لەبەر ئەوە گیرۆدەی ترس و دڵەڕاوكێ‌ دەبوون. هەروەك (لۆكرتیوس) دەڵێت ترس دایكی خواكانەو هۆیەك بووە بۆ بیركردنەوەی مرۆڤ لە بیروباوەڕی ئایینی. (تاج بەخش: 2011, 30).


        مرۆڤی دێرین سەبارەت بە دەركەوتنی خۆرو ئاوابوونی, خۆرگیران و مانگ گیران, بومەلەرزە, گركانەكان, چەخماخە, هەورە بروسكە, لافاو دیاردەو پێشهات و كارەساتە سروشتی یە جۆراوجۆرەكانی وەك نەخۆشی و مردن و ئەو رووداو و كارەسات و ئاستەنگانەی لە ژیانی رۆژانەی دا روو بەروویان بۆتەوە, هیچی نەزانیوە. لەبەر ئەوە  زۆر جار ترساوەونیگەران بووەو بۆ دڵنیایی و بەردەوامی و ئاسودەیی و خۆپاراستن و دووركەوتنەوە لە مەترسیەكان پەنای بۆ پەرستش بردووە لە زەیین و مێشكی خۆی دا چەند خوایەكی لە مێشكی خۆیدا دروست كردووە.  چونكە لەلای مرۆڤی كۆن تەنها ئومێد بە یارمەتی خواكان, بیرو باوەڕی ئایینی لە دایك دەبن. بۆیە, چیاكان, رووبارەكان, تاشەبەرد, خۆر, مانگ, هتد.. وەك هەبوونی نهێنی ئامێز رازی بووەو هەموو ئەمانەی بە پیرۆز زانیوە. ئەم شێوە بیركردنەوە ئایینی یەی سەبارەت بە هەندێك ئاژەڵیش هەیبووە ئەویش لەوەوە هاتووە كەلەگەڵ كۆمەڵێكیان وەك بوونەوەری پیرۆز  رەفتار بكات و پێی وابێ‌ كە هەریەكەیەكیان هێزو توانایەكی لە رادەبەدەری هەیە. نەزانین و نیگەرانیشی سەبارەت بە روودانی رووداوەكان و نەبوونی زانیاری و بێ ئاگابوون لە هێزو توانای سرووشت و توخمە جۆراو جۆرەكان, بووەتە هۆی پەیدابوونی بیروباوەڕی ئایینی. ( تاج بەخش: , 31, 35).


         لە چاخە كۆنەكاندا مرۆڤ سەیری ئاژەڵەكانی نەدەكرد, بەڵكو بەمەبەستی بەدەست هێنانی خۆراك. یان  بۆئەوەی خۆی لە مەترسیەكانی بپارێزێت, راوی دەكردن. لەراستیدا پەرەسەندنی مێشك و گەشەكردنی لایەنی رۆحی و دەرونی مرۆڤ, وای كرد كەبەترسەوە بڕوانێتە ئەم ئاژەڵانەو  تەنانەت پیرۆزیشیان بكات.  لە مامەڵە كردنیش لەگەڵیاندا هەندێ‌ جار دوورو هەندێ‌ جار نزیك بوون,  ئەو بە حوكمی دڕندەیی و زۆر جاریش بە حوكمی گەورەیی قەبارەی, دووربووە لێ‌ ی, هەندێ‌ جاریش راوی كردووە نزیك بووە لێ‌ ی. لەنێوان ئەم دووری و نزیكیە هەستی ئایینی گەشەی كرد. (الماجدی: 37).


         بە چاوخشاندنەوە بە سیمای گەشەكردنی سەرەتای بیری ئایینی كوردستان نشینان بەدرێژایی قۆناغە یەك لەدوای یەكەكانی و لەڕێگای دۆزراوە كۆنەكان لە ناوچە جیا جیاكانی كوردستان  دەردەكەوێت كە كوردستان نشینان بە درێژایی هەزاران ساڵ  رۆڵێكی پێشەنگیان لە مێژووی مرۆڤایەتی دا بینیوە. (ئەلیوسف: , 36).


         ئەگەر سەرنج بدەين دەبينين ئاگر یەكێكە لەو شتانەی كە وەك هێزێكی ئایینی هەستی مرۆڤی لە چاخە كؤنةكاندا جوڵاند. چونكە بناغەی بیری ئایینی دەركەوتنی پیرۆزییە, لەوانەیە سەرەتاكەی لە ئاگرەوە دەستی پێكردبێت. چونكە ئاگر لە هەموو دیاردەكانی تر جیاواز بووە كە مرۆڤ بینیویەتی. بۆیە لە یەكەم بەریەككەوتن لەگەڵیدا پیرۆزی كردووە.  لەم بەریەككەوتنەش ئاماژەی بۆ ترس و سەرسوڕمان و جوانی بەخشینەر بۆ مرۆڤ بەدیدەكرێت, مرۆڤەكان تەنها هەستیان بە بینینی نەكردووە وەك رۆژو مانگ, بەڵكو بەكاری دەهێناو لێ‌ ی نزیك دەبوونەوە, گەرمی پێ‌ دەبەخشی, بە دەگمەن  لە سرووشتی ئەوسەردەمەدا  دەتوانرا هاوشێوەی ببینرێت. (خزعل, 36).


        لە پێدەشتەكانی باشوری شاخی تۆرۆس كە سەردەمەكەیان بۆ سەدان ساڵ بەر لە زایین دەگەڕێتەوە, دۆزینەوەی گۆڕی مردووەكان و تێبینی كردنی ناشتنیان لەدەرەوەی شوێنی نیشتەجێ‌ بوون و بەتەنیا هێشتنەوەی گەللەی سەری مردووەكان لە نزیك ئاگردان بە شاردراوەیی  یەكەم ئاماژەیە بۆ بیرۆز كردنی ئاگرو شوێن گرتنی لە بیروباوەڕی ئاینییان دا, ناشتنی كاپۆڵەكانیش بە تەنها لە نزیك ئاگردانەكان, جیا لە لاشەكان بەڵگەیەكی ترە لەسەر پەرستنی گیانی پێشینان. ( ئەلیوسف:, 36, 37).


         بۆ ئەوەی بە ووردی تیشك بخرێتە سەر بابەتی ئایین لە كوردستان و سەرەتاكانی سەرهەڵدانی بیری ئایینی پێویستە لا لە ئاماژە و  نیشانەكانی پەرستن و رێوڕەسمی ئایینی ناو شوێنەوارە دێرینەكان بكرێتەوە كە ریزكردنیان بەم شێوەیەی خورەوە بە پەسەند زانراوە.

Abstract 27 | PDF Downloads 15